Είναι απόγευμα Πέμπτης και έχω αναβάλει κάθε πλάνο, γιατί πρέπει να γράψω, πρέπει να τηρήσω την υπόσχεση που έδωσα στον εαυτό μου να δημοσιεύω ένα κείμενο την εβδομάδα. Δεν μου υπαγόρευσε κανείς πως πρέπει να το κάνω αυτό, ούτε κρίνεται η ζωή μου, εδώ που τα λέμε. Απλώς πασχίζω να μου μάθω να εργάζομαι αυτοτελώς και με συνέπεια, ικανότητες που δεν διαθέτω, νομίζω, ελλείψει ενός εξωτερικού πλαισίου που με επαινεί και με ανταμείβει για τον κόπο μου. Ό,τι σημαίνει αυτό για τον καθένα και ό,τι σημαίνει για εμένα.
Κάθομαι σε ένα βιβλιοπωλείο-καφέ των Εξαρχείων, κοιτάζω τα ράφια με τις ανθολογίες ιαπωνικής ποίησης, τα άπαντα του Βάρναλη και την ολόφρεσκη, προσφάτως βραβευθείσα Αν Κάρσον και το αφτί μου πιάνει φευγαλέα μια συζήτηση στο διπλανό τραπέζι. Το αγόρι κάτι αναφέρει στο κορίτσι για την ψυχοθεραπεία που κάνει και ξεχωρίζω τη φράση “συναισθηματική διαθεσιμότητα”. Ωχ. Συνεχίζει, λέγοντας πως πρόκειται για μία “καραμέλα της εποχής μας”. Ωχ και πάλι ωχ. Η κοπέλα γελά αμήχανα, αλλά κι εσείς κι εγώ ξέρουμε καλά πως καθόλου δεν γελά. Η συζήτηση μεταφέρεται στον εξωτερικό χώρο του βιβλιοπωλείου και αποσπασματικά αντιλαμβάνομαι την αφήγηση μιας αγχώδους καθημερινότητας, με πολλές ματαιώσεις και πολύ κυνήγι.
Τι σημαίνει, αλήθεια, συναισθηματική διαθεσιμότητα; Ας πούμε ότι πρόκειται για την ικανότητά μας να αναγνωρίζουμε τα συναισθήματά μας, να μην τα φοβόμαστε (βέβαια, και ο φόβος συναίσθημα είναι) και να μπορούμε να συνδεθούμε με τους ανθρώπους που μας περιβάλλουν αναίμακτα ή- σε πιο ψυχολογικά αποδεκτή, λιγότερο φορτισμένη γλώσσα- ανεμπόδιστα. Και αυτός ο ορισμός είναι πράγματι λογικός και μάλιστα, αν τον αναλύσουμε ως συλλογισμό, έχει προκείμενες και συμπέρασμα και όλα βγάζουν απόλυτο νόημα.
Διαθέτω, λοιπόν, τα συναισθήματά μου και δεν αποφεύγω την εγγύτητα που φέρει η ειλικρίνεια. Κι αν, ω μη γένοιτο, δυσκολεύομαι ή δεν είμαι και πολύ σίγουρη ή χρειάζομαι τον χρόνο μου, προφανώς έχω ανασφαλή τύπο δεσμού, κάποιο έλλειμμα φροντίδας, δεν μπορώ να αγαπήσω στ’ αλήθεια, άρα και να αγαπηθώ. Όλα αυτά τα θέσφατα για το είναι μου, μού τα προσφέρει απλόχερα ο μαγικός κόσμος του ίντερνετ, που μου τονίζει ρητά και κατηγορηματικά ότι οφείλω να είμαι χαρούμενη και ότι υπάρχουν συγκεκριμένοι τρόποι για να το πετυχαίνω αυτό. Αν κάπου αποκλίνω, αν μοιάζει λίγο ραγισμένη η εικόνα μου, πρέπει οπωσδήποτε να επιλύσω το πρόβλημα.
Υπάρχει ένα παράδοξο τα τελευταία χρόνια ως προς τα ζητήματα τα ψυχικά. Τα σκοτάδια αιώνων σε θέματα ψυχικής υγείας, τις οικογένειες με τα μεγάλα μυστικά και τις ολόκλειστες πόρτες (που, προφανώς, ακόμα κλειστές είναι, αλλά άλλα λόγια να αγαπιόμαστε), μυστηριωδώς τα διαδέχτηκε μια επιδημία ψυχικής ευεξίας, όπου όλα διαγιγνώσκονται και όλα αποτελούν σύμπτωμα ψυχοπαθολογίας.
Γενικώς, βρίθουμε από συμπτώματα κάθε τύπου, είναι σαφές αυτό. Μας το υπενθυμίζουν άλλωστε όλοι όσοι παίρνουν το βήμα μόνοι τους σε διαδικτυακές πλατφόρμες για να μας συμβουλεύσουν πώς να χαλαρώσουμε, τι πρέπει να προσέξουμε, ποιες συμπεριφορές είναι τοξικές (πρόκειται και περί χημείας, βλέπετε) και πρέπει διά παντός να τις αποφεύγουμε και στο πρώτο σημάδι να την κάνουμε. Κυρίως πρέπει να προστατευόμαστε από τους ναρκισσιστές, που προφανώς πάσχουν από μια αρρώστια επιδημική, που απλώνεται σαν μαύρη πανώλη, αλλά εμείς είμαστε πιο πονηροί, κάνουμε ψυχοθεραπεία στο ινσταγκραμ και θα της ξεφύγουμε.
Αλλά δεν φταίνε μόνο αυτοί. Υπάρχουν κι άλλοι με πτυχία και μεταπτυχιακά και διδακτορικά, που τα πλήρωσαν όλα αδρά ή και όχι (να ‘ναι καλά το δημόσιο πανεπιστήμιο και τα θαύματά του). Παρέχουν με τεράστια ευκολία συμβουλές κάθε τύπου, πώς να ζήσεις, πότε να χωρίσεις, μα καλά όλα τα έχεις, πώς γίνεται να μην είσαι καλά, εγώ αν ήμουν στη θέση σου θα… Την γνωρίζουν άλλωστε εν τω βάθει την επιστήμη και κοστολογούν αντίστοιχα την πολυετή τους μαθητεία-δεν είναι, δα, χομπίστες!
Δυστυχώς, από πολλούς επαγγελματίες ψυχικής υγείας δεν λείπει απλώς η ενσυναίσθηση, αλλά και το στοιχειώδες ενδιαφέρον για τον άνθρωπο. Ακόμα και η κοινή λογική συχνά εκλείπει, κι ας γράφει η ταμπέλα έξω από το γραφείο Bsc και Msc και DClinPsy. Αυτό που σίγουρα τους περισσεύει είναι η δίψα για εύκολο κέρδος, οι μεγαλοστομίες, η αίσθηση ανωτερότητας και κύρους που προσδίδει η επίφαση της γνώσης της ανθρώπινης σκέψης και της πρόβλεψης της αντίστοιχης συμπεριφοράς.
Ας μη μιλήσουμε καν για τις φαρμακευτικές αγωγές, για την επιπολαιότητα με την οποία συνταγογραφούνται, για την οριζόντια αντιμετώπιση κάθε ψυχοπαθολογίας, λες και πρόκειται για πονοκέφαλο που θα περάσει με λίγη παρακεταμόλη και άφθονο νερό.
Πριν κάποιους μήνες, εργάστηκα σε μια δομή στο πλαίσιο της πρακτικής μου άσκησης. Οι ωφελούμενοι πραγματοποιούσαν ομαδική ψυχοθεραπεία σε εβδομαδιαία βάση κι εκείνη την Παρασκευή η ομάδα είχε μια διένεξη, η οποία ξεκίνησε από μία θεραπευόμενη, που εξέφρασε ένα παράπονό της για άλλο μέλος της ομάδας.
Μετά το πέρας της συνεδρίας, μία εκ των ψυχοθεραπευτριών με πλησιάζει και μου λέει, αναφερόμενη στη συγκεκριμένη ωφελούμενη, “Εγώ δεν πιστεύω ότι η Τάδε όντως ενοχλήθηκε. Πιστεύω ότι έχει εκ φύσεως κακία μέσα της και κάποιοι άνθρωποι είναι απλώς κακοί, καταλαβαίνεις”. Ήταν σοκαριστική η βεβαιότητα με την οποία διατυπώθηκε αυτή η ηθική κρίση. Από πότε ο θεραπευτικός ρόλος μας καθιστά τιμητές; Γιατί δεν μας ελέγχει κανείς;
Αντίστοιχη, συχνά χειρότερη, είναι η κατάσταση που επικρατεί σε πολλές ελληνικές δημόσιες δομές. Οι θεραπευτές δεν λογοδοτούν σε κανέναν ουσιαστικά, μπορούν να αυθαιρετούν και να ασκούν με άνεση την εξουσία που τους δίνεται. Συχνά, δεν γίνεται ούτε λόγος για μια πραγματική ψυχοθεραπευτική κατάρτιση, ούτε και για προσωπική θεραπεία- είναι όλοι τους απόλυτα “φυσιολογικοί”!
Ταυτόχρονα, οι άνθρωποι που αναζητούν τη θεραπεία, παρίες εντός κι εκτός, αντιμετωπίζονται ως στρεβλοί. Λοιδορούνται που αντιδρούν ως όντα ψυχικά στο χάος του κόσμου που έχουμε δομήσει, ταπεινώνονται κι όταν, με θάρρος που δεν δυνάμεθα να αντιληφθούμε, αποφασίζουν να αποκτήσουν όσο έλεγχο αντέχουν πάνω στη ζωή τους. Η ψυχική υγεία δεν γίνεται αντιληπτή ως ένα συνεχές, αλλά ως δύο απόλυτα άκρα, που, αν τύχει και βρεθείς στο “νοσούν”, αντιμετωπίζεσαι συνήθως ως ελέφαντας σε τσίρκο, ως αξιοπερίεργο αντικείμενο μελέτης και έρευνας. Όχι ως ανθρώπινο ον, με συναισθήματα και εσωτερικό κόσμο και δικαίωμα σε μια ιδιόκτητη πραγματικότητα.
Θύματα, όμως, αυτής της ασυδοσίας είμαστε, όλοι εμείς. Οι υπαίτιοι δεν γνωρίζουν την έννοια της αιδούς, περιορίζονται τα ελληνικά τους, κατά πώς τους συμφέρει. Από τη βιομηχανική επανάσταση και έπειτα, είναι βέβαιο πως δεν πάμε και πολύ καλά. Η πραγματικότητα είναι απελπιστικά γρήγορη και αμείλικτη σε όποιον δεν την προλαβαίνει. Έτσι δομήσαμε το ζην, πάνω στις επιταγές της οικονομίας και της εξουσίας. Το ευ ζην το χάσαμε κάπου στον δρόμο και, αν επιδιώξουμε να το προσεγγίσουμε, κανένα κράτος πρόνοιας δεν θα μας αποζημιώσει για το κακό που μας έκανε.
Μόνοι θα αναζητήσουμε σε ατελείωτες λίστες για κάποιον επαγγελματία που να πληροί τα βασικά κριτήρια, να μοιάζει έστω και λίγο σοβαρός, να μην μας τιμωρήσει για το θάρρος μας να του εμπιστευτούμε τη γύμνια μας. Κάποιες φορές στεκόμαστε τυχεροί και τότε, πράγματι, μετά από κόπο με πολύ πόνο, νέοι κόσμοι αποκαλύπτονται μέσα μας και η ζωή είναι λιγότερο φορτική. Μακάρι, όμως, να μην χρειαζόταν να αφήνουμε στην τύχη τον πολύ περιορισμένο χρόνο που μας έλαχε.
Κι αν δεν είμαστε συναισθηματικά διαθέσιμοι, ποιος θα μας επικρίνει, άραγε, που είμαστε δύσπιστοι και ενδοσκοπικοί; Κι αν θέλουμε να γράφουμε κάθε εβδομάδα, κι ας στερεύουμε από ιδέες, ποιος θα μας κατηγορήσει ότι πιέζουμε τον εαυτό μας, εάν έχουμε μάθει ότι η αποσυμπίεση μας πρέπει μόνο-ίσως- να γίνεται στο πλαίσιο ενός αυστηρού προγραμματισμού;
Κάποτε πίστευα πως όσοι άνθρωποι δεν έχουν μπει ποτέ σε πλαίσιο ψυχοθεραπευτικό, είναι, τρόπον τινά, αναλφάβητοι σε θέματα ψυχικά, άρα και σχεσιακά. Είναι ελιτίστικη αυτή η θέση. Πλέον πιστεύω πως είμαστε βυθισμένοι σε μια συλλογική άγνοια σε ό,τι αφορά τα μέσα μας και τη φροντίδα αυτών. Δεν είναι πανάκεια η ψυχοθεραπεία, αληθεύει αυτό. Θα έπρεπε, όμως, να αποτελεί μια πρώτη ασφαλή επιλογή. Είναι λιγάκι επικίνδυνο να παίζεται η ψυχή μας κορώνα-γράμματα.
