Η θεωρία του Τριαδικού Εγκεφάλου (Triune Brain), την οποία πρότεινε ο Αμερικανός νευροεπιστήμονας Paul MacLean τη δεκαετία του 1960, αποτελεί έναν από τους πιο επιδραστικούς —αν και πλέον αμφιλεγόμενους— τρόπους κατανόησης της οργάνωσης του ανθρώπινου νου. Σύμφωνα με την παρουσίαση στο The Embryo Project Encyclopedia, ο MacLean υποστήριξε ότι ο ανθρώπινος εγκέφαλος δεν είναι ένα ενιαίο όργανο, αλλά ένα σύμπλεγμα τριών διακριτών στρωμάτων, τα οποία προστέθηκαν διαδοχικά κατά τη διάρκεια της εξέλιξης των σπονδυλωτών.
-
Ο Ερπετοειδής Εγκέφαλος – Φλοιός (The Reptilian Cortex)
Το παλαιότερο τμήμα, που χρονολογείται εκατοντάδες εκατομμύρια χρόνια πίσω, περιλαμβάνει το εγκεφαλικό στέλεχος και τα βασικά γάγγλια. Είναι ο “εγκέφαλος της επιβίωσης”.
- Λειτουργία: Ελέγχει τις αυτόματες βιολογικές λειτουργίες (αναπνοή, καρδιακός παλμός) και τα ένστικτα της αυτοσυντήρησης.
- Συμπεριφορά: Εδώ εδράζονται οι αντιδράσεις “μάχης, φυγής ή παγώματος” (fight, flight or freeze), η εδαφικότητα, η επιθετικότητα και η κυριαρχία. Aυτό το στρώμα λειτουργεί άκαμπτα και επαναλαμβανόμενα, χωρίς τη δυνατότητα μάθησης από τα λάθη με τον τρόπο που το κάνουν τα ανώτερα θηλαστικά.
-
Ο Παλαιοθηλαστικός Εγκέφαλος-Φλοιός (Paleomammalian Cortex) ή Μεταιχμιακό Σύστημα (The Limbic System)
Το δεύτερο στρώμα εξελίχθηκε με την εμφάνιση των πρώτων θηλαστικών. Περιλαμβάνει δομές όπως η αμυγδαλή, ο ιππόκαμπος και ο υποθάλαμος.
- Λειτουργία: Είναι το κέντρο των συναισθημάτων και της μνήμης.
- Συμπεριφορά: Επιτρέπει στα πλάσματα να αισθάνονται φόβο, χαρά, λύπη και —το σημαντικότερο— να αναπτύσσουν κοινωνικούς δεσμούς και τη φροντίδα των απογόνων. Σύμφωνα με τον MacLean, αυτό το σύστημα “χρωματίζει” τις εμπειρίες μας με συναίσθημα, καθορίζοντας τι είναι ευχάριστο ή απειλητικό.
-
Ο Νεοθηλαστικός Εγκέφαλος-Φλοιός (The Neomammalian cortex)
Το εξωτερικό και πιο πρόσφατο στρώμα, ο νεοφλοιός (neocortex), έφτασε στη μέγιστη ανάπτυξή του στα πρωτεύοντα θηλαστικά και κυρίως στον άνθρωπο.
- Λειτουργία: Είναι η έδρα της λογικής, της γλώσσας, της αφηρημένης σκέψης και του μακροπρόθεσμου σχεδιασμού.
- Συμπεριφορά: Μας δίνει την ικανότητα να ελέγχουμε τα ένστικτά μας, να επιλύουμε προβλήματα και να δημιουργούμε πολιτισμό. Όπως σημειώνεται στο Interaction Design Foundation, ο νεοφλοιός επιτρέπει στον άνθρωπο να αναλογίζεται το παρελθόν και να προετοιμάζεται για το μέλλον.
Η Σύγκρουση των “Τριών Εγκεφάλων”
Η κεντρική ιδέα του MacLean ήταν ότι αυτά τα τρία συστήματα συχνά δεν συνεργάζονται αρμονικά. Π.χ. ο ερπετοειδής εγκέφαλος μπορεί να απαιτεί εκδίκηση (επιθετικότητα), το μεταιχμιακό σύστημα να αισθάνεται φόβο, ενώ ο νεοφλοιός να προσπαθεί να επιβάλει την ψυχραιμία. Αυτή η εσωτερική ασυμφωνία εξηγεί, κατά τον MacLean, τις παράλογες ανθρώπινες συμπεριφορές, όπως το να γνωρίζουμε λογικά ότι κάτι μας κάνει κακό, αλλά να μην μπορούμε να αντισταθούμε στην παρόρμηση.
Σύγχρονη Κριτική και Επιστημονική Αξία
Σήμερα, η νευροεπιστήμη θεωρεί το μοντέλο του τριαδικού εγκεφάλου ως μια υπεραπλούστευση. Πολλές νεότερες έρευνες δείχνουν ότι:
- Η εξέλιξη δεν είναι γραμμική: Έχει παρατηρηθεί ότι τα τρία μέρη υπήρχαν και υπάρχουν σε πολλά είδη ζώων, απλά έχουν διαφορετική ανάπτυξη συγκριτικά με τα αντίστοιχα του ανθρώπινου εγκεφάλου.
- Συνδεσιμότητα: Ο εγκέφαλος λειτουργεί ως ένα ενιαίο δίκτυο. Δεν υπάρχει “λογικό” τμήμα που είναι πλήρως διαχωρισμένο από το “συναισθηματικό”. Έχει επίσης παρατηρηθεί ότι υπάρχει εμφανής σύνδεση-επικοινωνία μεταξύ τους και αυτός είναι ο λόγος που οι άνθρωποι είναι σε θέση να ελέγξουν (τις περισσότερες φορές) τις ορμές και τα συναισθήματά τους.
Παρόλα αυτά, το μοντέλο παραμένει ένα εξαιρετικό διδακτικό εργαλείο στην ψυχολογία. Μεγάλο βάρος στη θεραπεία του ψυχικού τραύματος έχει δοθεί στην κατανόηση της λειτουργίας του κάθε μέρους, καθώς και του τρόπου «επικοινωνίας» μεταξύ τους (περισσότερες λεπτομέρειες σε επόμενο άρθρο, οπότε stay tuned!). Μας υπενθυμίζει ότι, παρά την τεχνολογική μας πρόοδο, ο εγκέφαλός μας κουβαλά ακόμα την «κληρονομιά των προγόνων μας» επηρεάζοντας κάθε μας πράξη.
