Το εξώφυλλο του δίσκου/από το κέντρο Έρευνας και Μελέτης του Σύγχρονου Ελληνικού Τραγουδιού «ΣΤΑΥΡΟΣ ΞΑΡΧΑΚΟΣ»
Πριν λίγες μέρες στο υπόγειο της Σχολής Αρχιτεκτόνων του Ε.Μ.Π. βρέθηκαν ξεχασμένες κινηματογραφικές μπομπίνες με αδημοσίευτο φιλμ από την πρώτη επέτειο της εξέγερσης του Πολυτεχνείου, στις 17 Νοεμβρίου 1974. Μέσα σε αυτό το βίντεο διάρκειας εννέα λεπτών, ο Νίκος Ξυλούρης, η Μαρία Φαραντούρη, ο Αντώνης Καλογιάννης και άλλοι ερμηνεύουν το «Μην ξεχνάς τον Ωρωπό» του Μίκη Θεοδωράκη στα σκαλιά του Πολυτεχνείου.
Μόλις είδα το βίντεο, σαν αυτόματη αντίδραση, το μυαλό μου με γυρνάει περίπου δέκα χρόνια πίσω. Είμαι ακόμα δημοτικό όπου τα μεσημέρια με βρίσκουν συνήθως να κάθομαι στο σαλόνι του παππού και της γιαγιάς. Ακούω τον παππού μου κάτι να ψαχουλεύει, οπότε προφανώς και τον ακολουθώ με την παιδική μου περιέργεια να ξεχειλίζει από παντού. Βγάζει έναν δίσκο από το συρτάρι και ενώ το βάζει να παίζει στο πικάπ, παίρνω στα κρυφά το εξώφυλλο.
Είναι ασπρόμαυρο, με πολλές φιγούρες ανθρώπων και με μεγάλα κόκκινα γράμματα γράφει στο κάτω μέρος «ΤΟ ΜΕΓΑΛΟ ΜΑΣ ΤΣΙΡΚΟ». Η αντίθεση του κόκκινου με το μαύρο – η εντυπωσιακή φιγούρα του ψηλού, σγουρομάλλη άνδρα (που μεγαλώνοντας θα μάθω να εκτιμώ σαν μουσικό και άνθρωπο) – κάτι από όλα αυτά χαράσσεται στον τότε μικρό μου εαυτό με έναν τρόπο διαφορετικό, που ακόμα και ένα παιδί 10 χρονών μέσα στην αφέλεια του αισθάνεται την ανάγκη να σταθεί σοβαρό απέναντί του.
Η ίδια αμήχανη αίσθηση σοβαρότητας με βρίσκει στο τώρα, σε μια παρόμοια συνθήκη με κοινό παρονομαστή, μονάχα λίγα χρόνια πιο μεγάλη.
Ο σγουρομάλλης άνδρας, «το Μεγάλο μας Τσίρκο», η πρώτη στροφή από το «Προσκύνημα» του Σταύρου Ξαρχάκου (που με θλίβει κάθε φορά και λίγο παραπάνω) παραμένουν αναλλοίωτες αξίες στον χρόνο ως παράδειγμα για να μας πείθουν πως η τέχνη, είναι εκεί! Για να μιλήσει, για να μας κινητοποιήσει και να τιμήσει «τα παιδιά που κοιμήθηκαν».
«Το Μεγάλο μας Τσίρκο» λοιπόν, ένα σατιρικό θεατρικό έργο του Ιάκωβου Καμπανέλλη υπό τον θίασο Καρέζη – Καζάκου δίνει πρεμιέρα εν μέσω της δικτατορίας στις 22 Ιουνίου 1973. Σκηνογραφεί τη νεότερη ελληνική ιστορία, από την Τουρκοκρατία στη Μικρασιατική Καταστροφή, μέχρι τα χρόνια της Γερμανικής Κατοχής. Ξεφεύγει από την ίδια του τη θεατρική υφή και γίνεται ένα πολιτικό γεγονός ως μια μορφή αντίστασης κατά της Χούντας. Καταφέρνει όμως κάτι πολύ παραπάνω, να παραμείνει σημείο αναφοράς στον χρόνο, μιας συλλογικής προσπάθειας παραγωγής τέχνης και αξιοποίησης της να ειπωθούν αυτά που πρέπει να ειπωθούν.

«Περίμενε μια στάλα ν’ ανασάνω
Και να σκεφτώ αν πρέπει να γελάσω
Να κλάψω να φωνάξω ή να σωπάσω»
Ο τρόπος εκτέλεσής του, όπως αναφέρει και ο Κ. Καζάκος, με το «Ρωμιό και το Ρωμιάκι» γίνεται η φωνή του κοινού, «ενός κοινού που δεν ξέρει ιστορία» και ίσως δεν έχει έρθει για την ίδια την ιστορία του έργου, αλλά για την ανάγκη να ακούσει αυτό που αισθάνεται και ξέρει ότι το μοιράζεται με όλους που είναι εκεί. Οι αναφορές στη λαϊκή κουλτούρα και τέχνη, το κρατούν μακριά από μια φιλολογική/εγκεφαλική ερμηνεία. Δίνουν έτσι στους θεατές «την ελπίδα, ακόμα και αν προδομένη», να συνεχίσουν να πιστεύουν στην ομορφιά, στα όνειρα και στους αγώνες (από συνέντευξη της Τζένης Καρέζη).
«και ποιος πληρώνει πάλι τα σπασμένα
και πώς να ξαναρχίσω πάλι απ’ την αρχή
κι ας ήξερα τουλάχιστον γιατί»
Η μελωδική φωνή του Ν. Ξυλούρη, σε μουσική του Σ. Ξαρχάκου έρχεται να συμπληρώσει τον ρόλο της ως ανάσα δύναμης σε μια εποχή απόλυτης ανελευθερίας λόγου και πνεύματος. Είναι σταθερή, επιβλητική και δεν σταματάει μπροστά στη λογοκρισία.
Τα πανό που χρησιμοποιήθηκαν ως σκηνικά στην παράσταση, περνάνε τον Νοέμβριο του 1973 στην πύλη του Πολυτεχνείου ως μορφή αντίστασης και σύνδεσης του έργου με τα γεγονότα.
Όλα αυτά τα στοιχεία κάνουν «Το Μεγάλο μας Τσίρκο» πιο επίκαιρο από ποτέ. Αποτελούν ένα οργανωμένο τρόπο παραγωγής πολιτισμού με στόχο την αλλαγή. Αποτελεί δημιούργημα ανθρώπων που άφησαν το σημάδι τους στη σύγχρονη ελληνική ιστορία, αφήνοντας μας για κληρονομιά, εν τέλει τον τρόπο που μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε την τέχνη για να μιλήσουμε. Να μιλήσουμε για τους άδικους πολέμους, για τις ανισότητες, και για όλα εκείνα που πληγώνουν μέρα με τη μέρα τον σύγχρονο κόσμο.
Η μεθοδικότητα στην παραγωγή και αναπαραγωγή του έργου, ο συνδυασμός πολλαπλών μορφών τέχνης σε ένα ενιαίο αποτέλεσμα και τέλος η επιμονή, ο σεβασμός και η αυτογνωσία των καλλιτεχνών αυτών για το βήμα που διεκδικούν, δημιουργούν τους δικούς τους κανόνες «προσμένοντας κάτι νέο να φανεί».
Βρήκαν λοιπόν την αυλή του φθινόπωρου, σε αυτή που τα παιδιά μεγάλωσαν και άφησαν την πόρτα ανοιχτή, για να την δούμε και εμείς…

Γράφει η Αλεξάνδρα Βυζαντιάδου
Βιβλιογραφία
https://www.ert.gr/ert-arxeio/quot-to-megalo-mas-tsirko-quot-22-ioynioy-1973/
https://www.sansimera.gr/articles/943
«Προσκύνημα»:
Ολόκληρος ο δίσκος «Το Μεγάλο μας Τσίρκο»:





