Εξώφυλλο: Βασιλική Τατούρη
Ο κινηματογράφος είναι η τέχνη που ζει στο σκοτάδι, αλλά τι συμβαίνει μόλις τα φώτα ανάβουν; Μόλις πέφτουν οι τίτλοι τέλους μιας ταινίας σήμερα, ανάβουν οι οθόνες -των κινητών αυτή τη φορά- σε μια πολύ συγκεκριμένη εφαρμογή: το Letterboxd, την κορυφαία εφαρμογή κοινωνικής δικτύωσης για σινεφίλ. Η πρώτη του εμφάνιση έγινε το 2011, αλλά η δημοφιλία του εκτοξεύθηκε κατά την περίοδο του COVID-19. Πλέον αποτελεί την κατεξοχήν πλατφόρμα της διαδικτυακής σινεφιλίας.
Ένα από τα κύρια χαρακτηριστικά του, το οποίο το διαφοροποιεί από παρόμοιες εφαρμογές όπως το IMDb και το Rotten Tomatoes, είναι ότι εστιάζει στον χρήστη, καθώς προσφέρει λειτουργίες που ενισχύουν τη συμμετοχή και αλληλεπίδραση του κοινού. Με το κοινό να αναλαμβάνει τον ρόλο του πρωταγωνιστή, η εφαρμογή ενδυναμώνει τη σινεφιλία αφού πριν από το Letterboxd, η ανταλλαγή απόψεων για τις ταινίες από μη ειδικούς κριτικούς αποτελούσε αντικείμενο κλειστών ομάδων ή φόρουμ.
Τώρα περισσότερο από ποτέ, η ενεργός συμμετοχή του κοινού στην κινηματογραφική κουλτούρα εξελίσσεται, καθώς εναρμονίζεται με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και την κουλτούρα της κατανάλωσης. Σε αυτό το πλαίσιο, ένα καίριο ερώτημα προκύπτει: μπορεί μια εφαρμογή να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε ταινίες σήμερα;
Δέκα σινεφίλοι, μέλη της GenZ, ενεργοί στην πλατφόρμα καθώς και στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης που σήμερα ανοίγει την αυλαία του, μας απαντούν…
Letterboxd 101
Το Letterboxd είναι ένα κοινωνικό δίκτυο για ταινίες, όπου οι χρήστες καταγράφουν (το γνωστό πλέον, logging) ό,τι βλέπουν, με ημερομηνία και ένδειξη αν πρόκειται για rewatch, βαθμολογούν με αστέρια από μηδέν έως πέντε, με δυνατότητα μισού αστεριού, και γράφουν κριτικές: από ένα αστείο meme μέχρι ένα εκτενές, συναισθηματικό δοκίμιο. Ακολουθούν άλλους χρήστες, βλέπουν στη ροή τους τι έχουν δει οι φίλοι τους, ενώ μοιράζουν like σε κριτικές και λίστες, κάτι που ανεβάζει τις πιο δημοφιλείς στην κορυφή της σελίδας κάθε ταινίας. Τέλος, φτιάχνουν δικές τους λίστες, με θέμα, διάθεση, είδος ή οποιαδήποτε ιδέα τους ταιριάζει. Το προφίλ του καθενός γίνεται έτσι ένα δημόσιο αρχείο της δικής του κινηματογραφικής ιστορίας.
Αγαπητό Letterboxd,
Το πρώτο πράγμα που έρχεται στο μυαλό της πλειονότητας των χρηστών είναι η πτυχή του Letterboxd ως ημερολογίου. Συγκεκριμένα, εννέα στους δέκα ερωτηθέντες, χρησιμοποίησαν τη λέξη «ημερολόγιο» στην πρώτη ερώτηση σχετικά με το τι τους παρακινεί να χρησιμοποιούν το Letterboxd, αντί να βλέπουν ταινίες ιδιωτικά. Ένας από αυτούς ανέφερε χαρακτηριστικά: «Χρησιμοποιώ το Letterboxd ως ημερολόγιο, με διευρυμένες δυνατότητες»: η πράξη της καταγραφής, οι σκέψεις αποτυπωμένες σε βαθμολογίες και κριτικές, το πότε, πού και με ποιον τις παρακολούθησαν (στοιχεία που συχνά προστίθενται ως “tags” κατά την καταγραφή) αναδεικνύουν την επιλογή του, ως μέσου προσωπικής αρχειοθέτησης.
Η δύναμη ενός trend
Τα TikToks που αφορούν την εφαρμογή βρίσκονται ψηλά στον αλγόριθμο, ενώ κάνουν την εμφάνισή τους και οι Letterboxd influencers. Το λεγόμενο Letterboxd Four (δηλαδή οι τέσσερις αγαπημένες ταινίες που περιλαμβάνουν οι χρήστες στο προφίλ τους) έχει διαδοθεί τόσο, που χρησιμοποιείται σε συνεντεύξεις στο κόκκινο χαλί. Το Letterboxd έχει λάβει τη δική του θέση στον παγκόσμιο πολιτιστικό διάλογο-και δεν είναι αμελητέα.
Στην ερώτηση αν η εφαρμογή επηρεάζει την ποιότητα ή την ποσότητα των ταινιών που παρακολουθεί, ένας από τους σινεφίλ χρησιμοποίησε εύστοχα τον γερμανικό όρο Zeitgeist, την τάση δηλαδή της εποχής. Κάποιος άλλος παραδέχτηκε ανοιχτά: «Με επηρεάζει το να ανοίγω το Letterboxd και να βλέπω ότι όλοι όσους ακολουθώ έχουν δει μια ταινία που προβάλλεται. Νιώθω μια πίεση να την δω κι εγώ, για να είμαι μέρος του κλίματος».
Ένα μέσο κοινωνικής δικτύωσης όπως η συγκεκριμένη εφαρμογή, περιλαμβάνει και μορφές του λεγόμενου influencing: «Επηρεάζει την ποιότητα των ταινιών που βλέπω, καθώς προσπαθώ να βρω πιο αισθητικά αρεστές, πολιτισμικά σημαντικές ή ακόμη και νέες ταινίες και να δω τι έχουν πει άλλοι για αυτές», ομολογεί ένας συμμετέχων, ενώ παρόμοια τοποθετείται ένας ακόμη: «Προσπαθώ να βλέπω καλύτερες ταινίες, όχι τόσο εμπορικές, εμπνεόμενος από τις ταινίες που βλέπουν τα άτομα που ακολουθώ»…
Επί της ουσίας
Όσον αφορά το κατά πόσο γίνονται περισσότερο ορατές οι απόψεις του κοινού, οι απόψεις φάνηκαν να διίστανται. Ενώ ορισμένοι υποστήριξαν ότι η παρουσία τους στην εφαρμογή δεν τους δίνει ισχυρότερη φωνή και είναι απλώς ένας «διασκεδαστικός τρόπος αλληλεπίδρασης με φίλους» που «δεν αφορά κανέναν από τη δημιουργική βιομηχανία», άλλοι είχαν διαφορετική άποψη.
Μια συμμετέχουσα μοιράζεται: «Όταν είδα ένα story από έναν σκηνοθέτη που σχολίαζε το γεγονός ότι στους ανθρώπους στο Letterboxd δεν άρεσε η ταινία του, τότε κατάλαβα ότι δίνει στο κοινό μια ισχυρότερη αίσθηση φωνής και είναι πιο άμεσο προς τους παραγωγούς ή τους σκηνοθέτες».
Και πέραν της διαπιστωμένης εξωστρέφειας της εφαρμογής, και μόνο η παροχή κινήτρου για την ελεύθερη έκφραση των απόψεων προσμετράται θετικά: «Ο λόγος που γράφω κριτικές με τα χρόνια έχει να κάνει συνήθως με την προσωπική μου ανάγκη να εκφραστώ μέσω της γραφής, καθώς αυτό με βοηθά να βάλω σε τάξη τις σκέψεις μου αφού δω μια ταινία, να οργανώσω τη σκέψη μου και να παράγω νοήματα που νιώθω ότι είναι πιο βαθιά», αφού «στο Letterboxd η φωνή του θεατή γίνεται πιο ορατή όχι τόσο επειδή αποκτά δύναμη, αλλά επειδή αποκτά έναν χώρο για να εκφραστεί». Ο εκδημοκρατισμός της συζήτησης γύρω από το σινεμά γίνεται εφικτός μέσω του Letterboxd και αντίστοιχων εφαρμογών.
Stand by Me
Το Letterboxd έχει ακόμη μία αξιοσημείωτη πτυχή: την προσέγγιση των ανθρώπων για τη δημιουργία κοινοτήτων. Οι περισσότεροι ερωτηθέντες αποκάλυψαν ότι μοιράστηκαν οικείες, αυθόρμητες σκέψεις για ταινίες στην εφαρμογή εσκεμμένα, προκειμένου να νιώσουν συνδεδεμένοι με άλλους. Αυτό συνέβη ειδικά κατά τη διάρκεια της καραντίνας…
Καθώς οι χρήστες αποκτούν σταδιακά επίγνωση των κοινών μοτίβων γούστου με τους ακολούθους τους, λαμβάνουν υπόψη τις βαθμολογίες από «έμπιστους ακολούθους», όταν επιλέγουν ποια ταινία θα δουν. Έτσι, φαίνεται όχι μόνο να ενισχύουν τους υπάρχοντες δεσμούς μεταξύ φίλων και γνωστών, αλλά και να διαμορφώνουν κοινωνικούς δεσμούς με χρήστες με τους οποίους ξεκινούν ως ξένοι: «Οι περισσότεροι “φίλοι” μου στο Letterboxd είναι άγνωστοι που ακολούθησα αφού διάβασα μια κριτική τους που μου κίνησε το ενδιαφέρον για μια ταινία. Με τα χρόνια, έχω βρει ορισμένους χρήστες τους οποίους ακολουθώ σταθερά και οι οποίοι παίζουν ρόλο στη διαμόρφωση της γνώμης μου για μια ταινία».
Όλες οι θετικές παράμετροι δεν αναιρούν την πιθανότητα, η συστηματική χρήση του Letterboxd να καταλήξει να είναι ψυχαναγκασμός. Η πλειονότητα των συμμετεχόντων (ειδικά όσοι είναι δραστήριοι στην εφαρμογή αρκετά χρόνια) παραδέχτηκαν ότι αδυνατούν πλέον να διαχωρίσουν την πράξη της θέασης μιας ταινίας από την βαθμολόγηση της στο Letterboxd. Εννέα στους δέκα συμμετέχοντες δήλωσαν ότι ανοίγουν το τηλέφωνό τους για να κάνουν log μια ταινία, αμέσως μόλις την παρακολουθήσουν και, αν έχουν σύνδεση στο διαδίκτυο, «μόλις αρχίσουν να πέφτουν τα credits».
Ο πρωταγωνιστικός ρόλος του Letterboxd στην καθημερινή σινεφιλία μπορεί να επηρεάσει ακόμα και τη ψυχολογία των χρηστών: «Το Letterboxd με οδήγησε στο να βλέπω ανυπόφορες ποσότητες ταινιών απλώς για να επιβεβαιώσω την παρουσία μου στην εφαρμογή, τη γνώμη μου ως θεατής, το εγώ μου. Για δύο χρόνια προσπαθούσα να δω όσες περισσότερες ταινίες μπορούσα, φυσικά όχι μόνο για να τις καταγράψω, αλλά νομίζω ότι το Letterboxd μου έδινε τη ντοπαμίνη της κοινοποίησης αυτού που μόλις είχα κάνει μόνος στο δωμάτιό μου. Η ποιότητα δεν άλλαξε πολύ, εκτός από σπάνιες φορές που έβλεπα ταινίες μικρού μήκους αντί για μεγάλου μήκους, απλώς για να καταγράψω κάτι».
Άρρηκτα συνδεδεμένος με αυτόν τον ψυχαναγκασμό, είναι ο διαδεδομένος πλέον όρος του FOMO (Fear Of Missing Out), του φόβου ότι μπορεί να χάνεις συναρπαστικά γεγονότα που παρακολουθούν άλλοι, που προκαλείται κυρίως στα social media.
Ετυμηγορία
«Έχω επίγνωση ότι η ελληνική κοινότητα (αφού γράφω τις κριτικές μου στα ελληνικά) δεν είναι πολύ μεγάλη και ότι πολύ λίγοι άνθρωποι διαβάζουν τα κείμενά μου. Επομένως, δεν αισθάνομαι ότι η φωνή μου ως θεατής ενισχύεται ή μεγεθύνεται. Παρόλα αυτά, σε προσωπικό επίπεδο, η συγγραφή κριτικών και η κοινοποίησή τους -ακόμη και με μικρό αριθμό ατόμων- πιστεύω ότι συμβάλλει στη διαμόρφωσή μου ως θεατή και ως ανθρώπου. Παρατηρώ ότι με τον χρόνο αναλύω κάθε ταινία μέσα από το δικό μου προσωπικό πρίσμα, διαμορφωμένο από τις γνώσεις, τις εμπειρίες και τα προσωπικά μου ενδιαφέροντα» καταλήγει ένας σινεφίλος.
Στο φινάλε της σειράς BoJack Horseman, ο Todd μοιράζεται ένα βαθύ, meta-σχόλιο για την τέχνη με τον BoJack, καθώς περπατούν στην παραλία: «Μα δεν είναι το νόημα της τέχνης λιγότερο αυτό που βάζουν οι άνθρωποι σε αυτήν και περισσότερο αυτό που παίρνουν από αυτήν;».
Ο κλεμμένος, συχνά, χρόνος και η προσπάθεια πίσω από τη θέαση των ταινιών έστω κι αν οδηγεί μόνο στην καταγραφή, η έμπνευση που προϋποθέτει η γραπτή αποτύπωση σκέψεων και συναισθημάτων, η πιθανότητα ανάπτυξης προσωπικών σχέσεων (και μάλιστα εμπιστοσύνης) μέσω του Letterboxd, είναι αυτό το κάτι παραπάνω που επιφυλάσσει το Letterboxd σε σχέση με την τέχνη του κινηματογράφου που υπηρετεί.
