Σε μια χώρα που ο πόλεμος αποτελεί είδηση για τον κόσμο και όχι πραγματικότητα, με τη γενιά που έχει μνήμες πολέμου να έχει πλέον σχεδόν εξαλειφθεί, η λογοτεχνία πολέμου αποτελεί ίσως το πιο ζωντανό μέσο μεταφοράς αυτής της πραγματικότητας.
Η ειδησεογραφία βέβαια καλύπτει σε μεγάλο βαθμό τις στοιχειώδεις πληροφορίες για το τώρα. Αποτελεί πηγή διαρκούς ενημέρωσης που όμως συχνά ενισχύει την αίσθηση ανασφάλειας για το αύριο, όχι μόνο των πληγέντων χωρών μα ολόκληρου του κόσμου.
Δεν καταφέρνει να καλύψει ωστόσο μια άλλη πλευρά, εσωτερική και ουσιαστική. Πώς είναι να ζεις σε εμπόλεμη κατάσταση; Τι σκέψεις κυριαρχούν, τι συναισθήματα; Πώς είναι να περιμένεις τον πόλεμο ενώ ξέρεις ότι θα έρθει και πώς είναι να ανακάμπτεις από ένα καθεστώς πολέμου;
Όλα αυτά συναισθηματικά απαντώνται μονολεκτικά: φόβος, αγωνία είναι οι πρώτες λέξεις που έρχονται στο νου του καθενός. Όμως οι λέξεις αυτές δεν αρκούν για να αποδώσουν τη σύνθετη βιωματική πραγματικότητα.
Η λογοτεχνία πολέμου καλύπτει αυτή τη βιωματική πλευρά με την προϋπόθεση να προέρχεται από συγγραφείς που έχουν όντως ζήσει αυτή την εμπειρία. Ακόμα κι αν μιλάμε για μυθοπλασία, η λογοτεχνία πολέμου ξεχωρίζει για την αυθεντικότητά της. Γιατί ακόμα κι αν οι χαρακτήρες δεν είναι πραγματικοί, η εμπειρία μεταφέρεται με συνέπεια. Δύσκολα ένας συγγραφέας μπορεί να απομακρυνθεί από την εσωτερική του αλήθεια.
«Ανάσες», Τζορτζ Όργουελ
Διαβάζοντας πρόσφατα για την περίοδο πριν τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, όπως την μεταφέρει ο Τζορτζ Όργουελ στο λιγότερο γνωστό έργο του «Ανάσες», ένα από τα πιο προσωπικά του έργα αν και μυθοπλασία, προβληματίστηκα έντονα. Πώς είναι να περιμένεις τον πόλεμο, ενώ ξέρεις ότι πλησιάζει;
Ο συγγραφέας μεταφέρει καθολική σύγχυση και αναταραχή, σημάδια που προδιαθέτουν τους ανθρώπους της εποχής που έχουν ήδη πρόσφατα ζήσει έναν πόλεμο. Μεταφέρει όμως και μνήμες από τον περασμένο πόλεμο, μνήμες απάθειας και κενού, μιας κανονικότητας που φαίνεται να είναι αποδεκτή και αναμενόμενη, αν και στρεβλή.
Ο κεντρικός χαρακτήρας του βιβλίου, ο Τζορτζ (τυχαίο άραγε που μοιράζεται το ίδιο όνομα με το λογοτεχνικό ψευδώνυμο του συγγραφέα;) βιώνει τη λογική αγωνία του επερχόμενου πολέμου. Αφουγκράζεται το κλίμα της καθημερινότητας, αναζητά σημάδια και προβληματίζεται. Ταυτόχρονα όμως του συμβαίνει και το εξής παράδοξο: αφυπνίζεται. Μαζί με την επίγνωση έρχεται και η λαχτάρα για βαθιές ανάσες, για ζωή. Θυμάται την παιδική του ηλικία, τα παιδικά του όνειρα και αποφασίζει να κάνει κάτι για να τα βιώσει.
Αφουγκραζόμενη την εσωτερική αλήθεια του Τζόρτζ, συνειδητοποίησα πως η λογοτεχνία προσδίδει μια διαφορετική διάσταση σε μια συνθήκη πολέμου. Εμβαθύνει στην ανθρώπινη πραγματικότητα πέρα απ’ τα γεγονότα ως ειδήσεις, ως αιτίες και ως αποτελέσματα. Δεν τα παρουσιάζει απλώς, αλλά στοχάζεται για αυτά σε βάθος όχι με έναν μόνο τρόπο, αλλά πολυεπίπεδα.
«Ο εφιάλτης», Hans Fallada
Συνεχίζοντας με τη μεταπολεμική περίοδο επέλεξα το βιβλίο «Ο εφιάλτης» του Hans Fallada. Ένα βιβλίο γραμμένο από Γερμανό συγγραφέα που βίωσε τον πόλεμο απ’ την πλευρά της χώρας «θύτη» και κατέγραψε τις δυσκολίες που αντιμετώπισε η γερμανικός λαός μετά την κατάρρευση του καθεστώτος.
Ο Fallada γράφει για τον πρωτόγνωρο ενθουσιασμό μετά το τέλος του πολέμου, για την ελπίδα για ένα καλύτερο αύριο που ανατέλλει απότομα στις ζωές των ταλαιπωρημένων Γερμανών. Κι ύστερα έρχεται το πάγωμα, η απελπισία ενός αβέβαιου μετά. Η απογοήτευση και η παγερή αίσθηση πως τίποτα δεν αλλάζει, ούτε καλυτερεύει αν και όλα είναι διαφορετικά.
Οι κεντρικοί χαρακτήρες του βιβλίου, ένας συγγραφέας με τη γυναίκα του, βιώνουν συνεχείς μεταπτώσεις καθώς αφομοιώνουν τις αλλαγές στη ζωή τους με τη λήξη του πολέμου. Μεθούν τις αισθήσεις τους για να αντέξουν το βάρος ενός λαού που αισθάνεται ένοχος. Βυθίζονται στην απόγνωση και στη συντριβή μιας κατεστραμμένης πόλης. Κι ύστερα πάλι αναδύονται για να παλέψουν για το αύριο, εκείνο που κατακερματίστηκε, αλλά εξακολουθεί να υπάρχει.
Ακόμα και μέσα στο μούδιασμα και την απάθεια της μεταπολεμικής περιόδου, ο κεντρικός χαρακτήρας της ιστορίας -που μοιάζει πολύ στον Fallada, αν κρίνει κανείς από τα βιογραφικά του στοιχεία- αναζητά την ελπίδα, την έμπνευση και τη σπίθα για ζωή.
«Ζητείται ελπίς», Αντώνης Σαμαράκης
Με τον ίδιο τρόπο στην εγχώρια λογοτεχνία ο Αντώνης Σαμαράκης, ένας σημαντικός στοχαστής της πολιτικής εποχής του, γράφει για την μεταπολεμική περίοδο αναζητώντας την ελπίδα. Στη σειρά διηγημάτων του «Ζητείται ελπίς» εμβαθύνει στο ερώτημά του πώς είναι να υπάρχει κανείς μέσα στην πολεμική και μεταπολεμική πραγματικότητα.
Μέσα απ’ τα μάτια των ηρώων του, μεγαλύτερων ή μικρότερων σε ηλικία, επιμένει στην ανθρωπιά και στη ζωή. Σε κάθε διήγημα μέσα από τις συνεχείς ματαιώσεις αναδεικνύεται το φως του μέλλοντος. Κανένας σαμαρακικός ήρωας δεν ξεχνά τι αξίζει στη ζωή. Ακόμα και όταν οι χαρακτήρες του βιώνουν την κάμψη και την απογοήτευση επιμένουν σε όσα δίνουν νόημα στην ανθρώπινη ύπαρξη: τις αρχές, τις αξίες και τις μικρές χαρές της καθημερινότητας.
Όλα τα παραπάνω δεν αποτελούν παρά μια οπτική της πραγματικότητας των συγγραφέων ενδεδυμένη με το πέπλο της μυθοπλασίας. Παρόλα αυτά, μεταφέρουν μια ζωντανή εικόνα για το πώς βίωσαν απλοί άνθρωποι το καθεστώς του πολέμου. Τις σκέψεις, τα συναισθήματα και τη συνολική πορεία σε μια αβέβαιη πραγματικότητα.
Έχουν περάσει βέβαια πολλά χρόνια από την εποχή στην οποία αναφέρονται τα παραπάνω λογοτεχνικά έργα και αρκετά πράγματα έχουν αλλάξει από τότε. Στη σύγχρονη πραγματικότητα κυριαρχούν άλλα μέσα πολέμου και, όπως είναι λογικό, διαφορετικός τρόπος βίωσης της πραγματικότητας. Τα συναισθήματα όμως, οι σκέψεις, οι συνέπειες στην καθημερινότητα δεν πρέπει να έχουν αλλάξει πολύ. Γι’ αυτό και η λογοτεχνία πολέμου εξακολουθεί να μας αφορά, επειδή αγγίζει και αναδεικνύει μια πλευρά που συχνά μένει αθέατη στην πυκνή από γεγονότα καθημερινότητα, τη μεριά του ανθρώπου μέσα στην ιστορία.
