Κάθε μέρα παίρνουμε δεκάδες, αν όχι εκατοντάδες, αποφάσεις. Τι θα φορέσουμε, τι θα φάμε, τι θα δούμε, τι θα διαβάσουμε, τι γνώμη θα έχουμε και πολλά άλλα. Η καθημερινότητά μας αποτελείται από ένα πλήθος επιλογών που επιβεβαιώνουν την άποψη ότι είμαστε ελεύθεροι. Όμως, αν κοιτάξει κανείς λίγο πιο προσεκτικά γεννιούνται κάποια ερωτήματα. Πόσες απο αυτές τις επιλογές είναι πραγματικά δικές μας; Και κατά πόσο υπάρχει όντως πληθώρα επιλογών; Μήπως πολλές απο αυτές είναι απλώς το αποτέλεσμα ενός κόσμου που έχει αποφασίσει για εμάς το πλαίσιο μέσα στο οποίο θα κινηθούμε;
Όλες οι φιλελεύθερες κοινωνίες βασίζονται στην υπόθεση ότι τα άτομα είναι αυτόνομα και ικανά στο να λαμβάνουν αποφάσεις με βάση τις δικές τους προτιμήσεις. Θεωρούν ότι μόνοι τους επιλέγουν τους ηγέτες, τις πεποιθήσεις, τις καριέρες, αλλά ακόμα και τις ταυτότητές τους. Αυτό που εμφανίζεται ως ελευθερία είναι συχνά μία ψευδαίσθηση.
Στο πιο βασικό επίπεδο, στην καθημερινότητα, ήδη αποκαλύπτεται πόσο περιορισμένες είναι οι ελεύθερες επιλογές μας. Από τους κοινωνικούς κανόνες και τα πολιτισμικά χαρακτηριστικά μέχρι τις οικονομικές συνθήκες και την πρόσβαση στην πληροφορία, περιορίζεται το εύρος των επιλογών πολύ πριν ληφθεί “συνειδητά” μία απόφαση.
Για παράδειγμα, μπορεί κάποιος να θεωρεί ότι επέλεξε ελεύθερα από μόνος του ένα επάγγελμα, αλλά αυτή η επιλογή να έχει επηρεαστεί υποσυνείδητα σε μεγάλο βαθμό από οικογενειακές προσδοκίες, το κύρος του επαγγέλματος, τα χρήματα κλπ. Με αυτή την έννοια, η ελευθερία αφορά λιγότερο την απεριόριστη δυνατότητα και περισσότερο την επιλογή από ένα ήδη φιλτραρισμένο, σαφώς μικρότερο, σύνολο επιλογών.
Σε επόμενο επίπεδο, όσον αφορά δηλαδή την πολιτική και την εξουσία, η ψευδαίσθηση γίνεται πιο σημαντική και με μεγαλύτερες επιπτώσεις. Ο Michel Foucault δεν έβλεπε την εξουσία ως κάτι που απαγορέυει, αλλά ως ένα μηχανισμό που διαμορφώνει το πεδίο μέσα στο οποίο θεωρούμε ότι έχουμε επιλογές. Δεν χρειάζεται να σου πει “διάλεξε αυτό”, αρκεί να κάνει όλες τις άλλες επιλογές να φαίνονται αδιάφορες, δύσκολες ή και αφύσικες.
Εξάλλου, για μία εξουσία που θέλει να φαίνεται δημοκρατική ο εξαναγκασμός του πολίτη, δηλαδή “κάνε αυτό ή πήγαινε φυλακή”, δεν είναι αποτελεσματικός. Είναι πιο βιώσιμο για ένα σύστημα να επιτρέπει στους πολίτες το αίσθημα της ελευθερίας δίνοντάς τους το ίδιο τις επιλογές. Εάν ο πολίτης θεωρεί ότι η επιλογή του είναι προϊόν της δικής του βούλησης τότε δεν έχει κανένα λόγο “να επαναστατήσει” ενάντια σε μία εξουσία.
Αυτό εκτείνεται και στον τρόπο που λειτουργούν οι σύγχρονες δημοκρατιές. Οι εκλογές, για παράδειγμα, παρουσιάζονται ως η κορυφαία έκφραση της λαϊκής ελεύθερης βούλησης, παρόλο που οι σημαντικότερες αποφάσεις παίρνονται πίσω από κλειστές πόρτες. Από τους υποψήφιους και τα προγράμματα, που επιλέγονται μέσα από έναν στενό κομματικό σωλήνα, μέχρι και η ίδια η δημόσια συζήτηση, που καθοδηγείται κυρίως από λίγα μέσα ενημέρωσης.
Η εξουσία βέβαια δεν αφορά μόνο αυτό που φαντάζονται οι περισσότεροι. Η εξουσία δεν υπάρχει μόνο απο “πάνω” μας, αλλά απλώνεται και μέσα στην κοινωνία. Στο σχολείο, στην εργασία ακόμα και στην οικογένεια. Το σχολείο σου δείχνει τι σημαίνει επιτυχημένη πορεία, η οικογένεια για το τι θεωρείται σωστό, τα media για το τι είναι σημαντικό, αλλά κανείς ποτέ δεν θα σου πει τι να επιλέξεις, θα σου πουν απλώς ότι αυτές είναι οι λογικές και οι ρεαλιστικές επιλογές.
Ίσως όμως και να μην είναι και τόσο κακό όλο αυτό. Η εναλλακτική λύση, η πραγματική και η ριζοσπαστική ελευθερία μοιάζει τρομακτική και ίσως ανέφικτη. Η απόλυτη ελεύθερη επιλογή συνεπάγεται και με απόλυτη ευθύνη. Είναι πάντα πιο εύκολο να κατηγορούμε τους υπόλοιπους για τις λάθος, ακόμα και τις πιο απλές, επιλογές παρά τον ίδιο μας τον εαυτό. Αυτή η ψευδαίσθηση μας παρέχει υποσυνείδητα και μία αίσθηση ασφάλειας. Το ζήτημα όμως πάντα δεν είναι το αν έχουμε επιλογές, το ζήτημα είναι να συνειδητοποιήσουμε απο ποιους μπήκαν τα όρια αυτών των επιλογών.
