Κάθε μέρα γινόμαστε μάρτυρες διαπληκτισμών έντονων ή ήρεμων, σε επίπεδο διαλόγου ή με σωματική απειλή/βία, σε ζωντανή μετάδοση ή διαδικτυακά, με θέμα κάποιο πολιτικό γεγονός ή για το ποια ομάδα έπρεπε να κερδίσει ή ακόμα και για το αν πρέπει να μπορεί ο καθένας να φοράει ό,τι θέλει ή όχι κλπ. Ωστόσο παίρνοντας αφορμή από την πρόσφατη δολοφονία ενός ακόμα παιδιού από τη Θεσσαλονίκη, που -όπως φαίνεται- έγινε με οπαδικά κριτήρια, μπήκα στη διαδικασία να καταγράψω και στη συνέχεια να μοιραστώ κάποιες σκέψεις μου.
Η επιθετικότητα είναι ιδιαίτερα διαδεδομένη στο ζωικό βασίλειο. Αυτό, όμως, έχει να κάνει με την καθημερινή επιβίωση, την εξασφάλιση τροφής, την άμυνα από κάποιο φυσικό εχθρό, την «ηγεσία» της αγέλης και λοιπά. Ωστόσο, ο άνθρωπος έχει εδώ και χιλιάδες χρόνια εξελιχθεί νοητικά και αυτά τα θέματα (πρέπει να) τα έχει επιλύσει, τουλάχιστον στον «προηγμένο δυτικό κόσμο», όπου έχουν θεσπιστεί κανόνες και υπάρχει αναγνώριση των βασικών ανθρώπινων δικαιωμάτων (θεωρητικά πάντα μιλώντας). Ποιες είναι άραγε οι αιτίες που ωθούν τους ανθρώπους να διαπληκτίζονται και ενίοτε να αλληλοσκοτώνονται;
Η σχετική βιβλιογραφία δείχνει ότι τα αίτια αυτά θα μπορούσαν να διαχωριστούν σε ατομικά και «ομαδικά»/κοινωνικά.
Ας ξεκινήσουμε από τα ατομικά:
Ψυχολογικοί και Συναισθηματικοί Παράγοντες
- Αδυναμία Διαχείρισης Θυμού: Πολλοί διαπληκτισμοί κλιμακώνονται επειδή ένα άτομο δεν διαθέτει τις δεξιότητες να ελέγξει την παρόρμησή του ή να εκφράσει τη δυσαρέσκειά του με λόγια.
- Ο Εγωισμός και η “Προσβολή”: Σε πολλές περιπτώσεις, ο φόβος της ταπείνωσης ή η ανάγκη για επιβολή κυριαρχίας οδηγεί στη βία. Η αίσθηση ότι “θίχτηκε η τιμή” ή η αξιοπρέπεια κάποιου λειτουργεί συχνά ως σπίθα.
- Ψυχικές Διαταραχές: Αν και δεν αφορά την πλειοψηφία, η έλλειψη ενσυναίσθησης (π.χ. σε κοινωνιοπαθητικές προσωπικότητες) ή η παράνοια μπορεί να οδηγήσουν σε επιθετικότητα.
Βιολογικό Υπόβαθρο
- Το Ένστικτο της Επιβίωσης: Ο εγκέφαλός μας φέρει αρχέγονα ένστικτα (το κύκλωμα “μάχη ή φυγή”). Σε κατάσταση έντασης, το λογικό μέρος του εγκεφάλου (προμετωπιαίος φλοιός) “παρακάμπτεται” από το συναισθηματικό (αμυγδαλή), οδηγώντας σε τυφλή βία.
- Τεστοστερόνη: Μελέτες δείχνουν ότι υψηλά επίπεδα ορισμένων ορμονών συνδέονται με αυξημένη επιθετικότητα και τάση για ρίσκο.
Έλλειψη Παιδείας και Επικοινωνίας
Πολλοί διαπληκτισμοί και δολοφονίες ξεκινούν από παρεξηγήσεις. Η αδυναμία των ανθρώπων να επικοινωνήσουν τις ανάγκες τους, να ακούσουν τον άλλον ή να βρουν συμβιβαστικές λύσεις αφήνει τη βία ως τη μοναδική (αν και λανθασμένη) διέξοδο. Αντίστοιχα, και η παντελής έλλειψη κάποιου είδους μαθήματος ή εκπαίδευσης στο σχολικό πλαίσιο κάνει ακόμα πιο έντονο το φαινόμενο. Το συγκεκριμένο αποτελεί σίγουρα ιδιαίτερα πολυδιάστατο θέμα, το οποίο θα εξετάσουμε σε ξεχωριστό άρθρο.
Υπάρχουν, αντίστοιχα, και οι «ομαδικές»/κοινωνικές και ιδεολογικο-πολιτισμικές αιτίες:
Κοινωνικά και Οικονομικά Αίτια
- Ανέχεια και Επιβίωση: Η φτώχεια και η έλλειψη πόρων δημιουργούν ένα περιβάλλον υψηλού στρες. Όταν οι άνθρωποι νιώθουν ότι απειλείται η επιβίωσή τους, γίνονται πιο επιθετικοί.
- Κοινωνικές Ανισότητες: Η αίσθηση της αδικίας. Όταν μια ομάδα νιώθει περιθωριοποιημένη, η οργή συχνά εκτονώνεται σε διαπροσωπικές συγκρούσεις.
- Χρήση Ουσιών: Το αλκοόλ και τα ναρκωτικά μειώνουν τις αναστολές και τη λογική κρίση, μετατρέποντας μια ασήμαντη διαφωνία σε φονικό επεισόδιο.
Ιδεολογικές και Πολιτισμικές Διαφορές
- Φανατισμός: Η απόλυτη προσκόλληση σε θρησκευτικές, πολιτικές ή οπαδικές πεποιθήσεις δημιουργεί την εικόνα του “άλλου” ως εχθρού που πρέπει να εξοντωθεί. Μια σύντομη αναδρομή στα βιβλία της ιστορίας δείχνει ότι τα μεγαλύτερα εγκλήματα της ανθρωπότητας έγιναν για θρησκευτικούς και εθνικούς σκοπούς.
- Προκαταλήψεις και Ρατσισμός: Η αποανθρωποποίηση του απέναντι (το να μην τον βλέπεις ως άνθρωπο αλλά ως “ξένο” ή “κατώτερο”) διευκολύνει την άσκηση βίας.
Εύκολα μπορεί κανείς να καταλάβει ότι πολλές φορές οι παραπάνω αιτίες μπορούν και να συνυπάρχουν, πράγμα το οποίο ενισχύει κατά πολύ τις πιθανότητες να εμφανιστεί κάποια βίαιη αντίδραση με ό,τι αυτό συνεπάγεται.
Ωστόσο, το μεγάλο ερώτημα είναι το εξής: Για ποιον λόγο στον σύγχρονο κόσμο να έχει τόσο έντονη διάδοση η αντιδικία και η βία; Εδώ μπορεί κάλλιστα να ληφθεί υπόψη και η πυραμίδα των αναγκών του Abraham Maslow: οι άνθρωποι έχουν πέντε επίπεδα αναγκών και προκειμένου να προχωρήσουν στην κάλυψη του επόμενου επιπέδου, χρειάζεται να έχουν κατακτήσει-εξασφαλίσει το προηγούμενο:
Φυσιολογικές/Βιολογικές Ανάγκες: Βασικές ανάγκες για επιβίωση όπως τροφή, νερό, ύπνος, αναπνοή.
Ανάγκες Ασφάλειας: Προστασία από κινδύνους, σταθερότητα, υγεία, οικονομική ασφάλεια.
Κοινωνικές Ανάγκες (Αγάπη/Ανήκειν): Φιλία, οικογένεια, συντροφικότητα, κοινωνική αποδοχή.
Ανάγκες Εκτίμησης (Αυτοεκτίμηση): Αυτοσεβασμός, αναγνώριση, κύρος, επιτεύγματα.
Αυτοπραγμάτωση: Η κορυφή της πυραμίδας, που αφορά την αξιοποίηση του προσωπικού δυναμικού, τη δημιουργικότητα και την προσωπική ανάπτυξη.
Η μη κάλυψη των κατώτερων αναγκών “μεταμορφώνεται” σε κίνητρο, όταν πάμε απευθείας να καλύψουμε κάποια από τις ανώτερες. Όταν π.χ. προσπαθώ να ενταχθώ σε κάποια κοινωνική ομάδα, ενώ έχω μεγάλα οικονομικά προβλήματα σε σημείο να αντιμετωπίζω θέματα επιβίωσης, αυτό ουσιαστικά θα με οδηγήσει η ένταξή μου στην ομάδα αυτή να γίνεται με κριτήριο την κάλυψη αυτής της ανάγκης.
Αυτό δημιουργεί πολύ μεγάλο πρόβλημα στην κρίση μας, ενώ δεν είναι και λίγες οι φορές που γίνεται εκμετάλλευση αυτής της κατάστασης από κάποιον.
Κλασικά παραδείγματα: αν θες να γίνεις δεκτός στον σύνδεσμο μιας ομάδας χωρίς να υπάρχει οικογενειακή και φιλική σταθερότητα, αυτό μπορεί πολύ εύκολα να οδηγήσει σε φανατισμό.
Κάτι αντίστοιχο υπάρχει και στην «επάνδρωση» των πολιτικών κομμάτων κατά τη διάρκεια της φοιτητικής ζωής, ενώ το ίδιο παρατηρείται και σε περιπτώσεις θρησκευτικού και εθνικού προσηλυτισμού. Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις υπάρχουν πάντα οι παλιοί-«ανώτεροι» που παρατηρούν και χρησιμοποιούν τις ανάγκες των νέων-«κατώτερων», προκειμένου οι πρώτοι να προσηλυτίσουν και στη συνέχεια να εκμεταλλευτούν για προσωπικό όφελος τις υπηρεσίες των δεύτερων. Κάπως έτσι δημιουργούνται τα λεγόμενα στρατόπεδα. Στρατόπεδα τα οποία, αν παρατηρήσουμε καλά, υπάρχουν παντού γύρω μας με αποτέλεσμα να συμβαίνουν συνεχώς «μάχες» μεταξύ μας.
(Σαν) επίλογος
Πώς μπορούμε αρχικά να ελέγξουμε και στη συνέχεια να καταπολεμήσουμε το φαινόμενο αυτό; Δυστυχώς, αυτό είναι ένα πολυεπίπεδο και πολύπαραγοντικό θέμα και απαιτεί ταυτόχρονα δράσεις ομαδικές, αλλά και ατομικές.
Ξεκινώντας από τις ατομικές, χρειάζεται να υπάρχει εκμάθηση βασικών επικοινωνιακών δεξιοτήτων, όπως ενεργητική ακρόαση, ενσυναίσθηση, διαχείριση συναισθημάτων. Στη συνέχεια αυτές οι ατομικές δεξιότητες μπορούν να χρησιμοποιηθούν μέσα από εκπαίδευση σε ομαδικές εργασίες (ξεκινώντας μάλιστα από την παιδική ηλικία) και ενθαρρύνοντας και επισημαίνοντας διαρκώς την αξία της ισότητας/ισοτιμίας, αλλά και το δικαίωμα της διαφορετικότητας.
Στη συνέχεια από την πλευρά της Πολιτείας θα πρέπει να υπάρχει συνεπές πλάνο εκπαίδευσης σε όλα τα παραπάνω. Ωστόσο, θα πρέπει να λάβουμε υπόψη μας ότι όσο συνεχίζουν να υπάρχουν οικονομικο-κοινωνικές ανισότητες με ταυτόχρονη ύπαρξη ανθρώπων που οριακά επιζούν και ανθρώπων που (στην καθομιλουμένη) δεν ξέρουν τι έχουν και δεν ξέρουν πόσα ακόμα θέλουν το συγκεκριμένο πρόβλημα θα διαιωνίζεται και απλά θα μεταβάλλεται ο τρόπος εμφάνισής του.
