«Οι γριές που μαζεύουν την τσουκνίδα» είναι ένα θεατρικό δημιούργημα σε σκηνοθεσία, δραματουργία και έρευνα του Κωνσταντίνου Ντέλλα. Δεν πρόκειται για μια τυπική θεατρική παράσταση, αλλά για μια πολυπρισματική σύνθεση που καταφέρνει να συγκεράσει το αρχαίο χορικό με το τελετουργικό δρώμενο, το θέατρο ντοκουμέντο, τη λαογραφία και τη λογοτεχνία, μπολιάζοντάς τα με ιατροσοφικούς κώδικες και αυθεντικές προφορικές μαρτυρίες γυναικών.
Το έργο, που διανύει ήδη την τέταρτη συνεχή χρονιά καλλιτεχνικής επιτυχίας, ψηλαφεί έναν κόσμο γεμάτο μαγεία και μύθο, χαρά και πόνο, αλλά και ευδιάκριτο κοινωνικοπολιτικό σχόλιο. Προβάλλει τη σκληρή καθημερινή ζωή των γυναικών του παρελθόντος καθώς και τον ρόλο τους μέσα στις πατριαρχικά δομημένες κοινωνίες της ελληνικής υπαίθρου και συγκεκριμένα της Θεσσαλίας. Είναι ένα δημιούργημα ανδρών που επιχειρεί να αποτίσει έναν φόρο τιμής στις γυναίκες του παρελθόντος· μια πράξη συλλογικής μνήμης που αντιστέκεται συνειδητά στην πολιτισμική λήθη.
Περίληψη της παράστασης «Οι γριές που μαζεύουν την τσουκνίδα»
Η πρώτη εικόνα που μας εισάγει στο σύμπαν αυτό: τρεις αρχετυπικές γυναικείες φιγούρες, μαυροφορεμένες και κυρτωμένες από το βάρος του χρόνου, εισέρχονται στον χώρο. Η χρήση της μάσκας και η απόλυτα εναρμονισμένη κινησιολογία των ηθοποιών δεν αποτελούν απλώς σκηνικά ευρήματα, αλλά μια σπουδή πάνω στη σωματικότητα της τρίτης ηλικίας και της φθοράς.
Η μυσταγωγία ξεκινά με μια επίκληση στη Μήδεια, συνδέοντας άρρηκτα το δρώμενο με τη θεσσαλική παράδοση. Σύμφωνα με τον λαϊκό μύθο, οι γυναίκες της περιοχής θεωρούνται κληρονόμοι των μυστικών δεξιοτήτων της Μήδειας, κατέχοντας την τέχνη του «αρμέγματος του φεγγαριού» ή αλλιώς του «κατεβάσματος του φεγγαριού».
Αυτή η αρχέγονη τελετουργία αναβιώνει επί σκηνής μέσα από ένα ιδιότυπο χορικό, όπου ο ταυτόχρονος έμμετρος λόγος, το έντονο μουσικό στοιχείο και η ρυθμική επανάληψη λειτουργούν ως εργαλεία μετάβασης από το παρόν στο μυθικό παρελθόν. Δεν παρακολουθούμε μια απλή αναπαράσταση, αλλά μια ενεργή τελετή που επαναφέρει στο φως τη σύνδεση της γυναίκας με τις δυνάμεις της φύσης και το μεταφυσικό.
Η δραματουργική πορεία της παράστασης μέσα από πέντε συμβολικά στάδια
Το κείμενο της παράστασης αποτελεί ένα πολυεπίπεδο μωσαϊκό, όπου η γραμματολογική έρευνα συναντά τη λαϊκή εμπειρία. Αποσπάσματα από τη «Μεταμόρφωση» του Οβίδιου ή από το «Μαράν Αθά» του Θωμά Ψύρρα συνδιαλέγονται με ακαδημαϊκές καταγραφές, λογοτεχνικά, ιστορικά και δημοσιογραφικά αποσπάσματα καθώς και προφορικές μαρτυρίες, συνθέτοντας μια αφήγηση που θα λέγαμε πως εξελίσσεται σε πέντε στάδια της δημιουργίας μιας χορτόπιτας: το μάζεμα, το πλύσιμο, την προετοιμασία, το ψήσιμο και το φάγωμα. Γίνεται εμφανής έτσι μέσα από την παράσταση, μια σύνδεση μεταξύ της μαγείας και της μαγειρικής. Άλλωστε, υπήρχε αυτό ως γυναικείος μυστικός κώδικας στην περιοχή της Θεσσαλίας.
Στο μάζεμα, η δράση επικεντρώνεται στη μυσταγωγική επίκληση προς τη Μήδεια και τη σύνδεση με τη φύση μέσα από τη σχεδόν καταλογική αναφορά βοτάνων και χόρτων.
Ακολουθεί το πλύσιμο, μια ενότητα αφιερωμένη στο υγρό στοιχείο και τη δέηση προς τη βροχή. Εδώ, το έθιμο της Περπερούνας λειτουργεί ως γέφυρα με την ιστορική μνήμη, καθώς παρατίθενται χρονολογίες κατακλυσμών από τον 19ο αιώνα έως σήμερα, υπενθυμίζοντας μας τη διαχρονική ευαλωτότητα του θεσσαλικού κάμπου απέναντι στα στοιχεία της φύσης. Αξίζει εδώ να επισημάνουμε πως οι καταστροφές αυτές δεν είναι πάντα τυφλά χτυπήματα της φύσης, αλλά αποτελούν ρήγματα σε μια διαχρονικά διαταραγμένη σχέση ανάμεσα στον άνθρωπο και το περιβάλλον του, σε συνδυασμό με την ελλιπή ετοιμότητα του κρατικού μηχανισμού.
Η προετοιμασία μεταφέρει τον θεατή στον οικιακό χώρο, όπου η παρασκευή της πίτας μετατρέπεται σε ένα ρυθμικό χορικό δρώμενο.
Ωστόσο, η παράσταση κορυφώνεται στο ψήσιμο, όπου ο μύθος υποχωρεί για να δώσει τη θέση του στην ιστορία. Οι τρεις γυναίκες, η Βαΐτσα, η Αγορίτσα και η Κατερίνα, αποκτούν φωνή και εξιστορούν τις προσωπικές τους διαδρομές. Είναι η στιγμή που η «γριά» παύει να είναι σύμβολο και γίνεται πρόσωπο· ένα πρόσωπο που φέρει τα σημάδια της πατριαρχικής καταπίεσης, του μόχθου και της σιωπής.
Το κλείσιμο του έργου, το φάγωμα, λειτουργεί ως μια πράξη κάθαρσης. Είναι η στιγμή της κοινωνικής αποδέσμευσης, όπου οι γυναίκες –και μαζί τους οι ηθοποιοί– απογυμνώνονται από τα βάρη, τους περιορισμούς και τις στερήσεις δεκαετιών. Ονοματίζουν αυτά που τους ταλαιπωρούν χρόνια τώρα και τα καταστηλιτεύουν. Πρόκειται για μια συμβολική απελευθέρωση από τα δεσμά μιας κοινωνίας που όριζε τη γυναίκα μόνο μέσα από τη χρηστικότητα και την υπομονή της.
Οι ιστορίες των τριών γυναικών
1. Βαΐτσα – Μιχάλης Αναγνώστου
Αν επιχειρούσαμε μια χρονολόγηση, η Βαΐτσα είναι η παλαιότερη, η «βουνίσια» της τριάδας. Μεγαλωμένη σε περιβάλλον κτηνοτρόφων, έμαθε από παιδί να δουλεύει σκληρά το μαλλί, σε μια ζωή που ορίστηκε από τον μόχθο, την καταπίεση και τη ζήλια της πεθεράς της. Μέσα από την αφήγησή της, μας αποκαλύπτεται μια λαϊκή θεραπευτική πρακτική για την καταπολέμηση της υπογονιμότητας εκείνη την εποχή. Τοποθετούσαν τη γυναίκα πάνω σε ένα καζάνι με βραστό νερό, ώστε «να ζεσταθούν τα μέσα της» και να καταστεί η μήτρα γόνιμη.
Να σημειώσουμε πώς δεν πρόκειται απλώς για μια λαογραφική λεπτομέρεια· είναι μια πράξη βίας, που αποδεικνύει ότι το γυναικείο σώμα αντιμετωπιζόταν αποκλειστικά ως εργαλείο αναπαραγωγής. Έτσι έκαναν στη Βαΐτσα και τελικά συνέλαβε, όμως γέννησε κορίτσι, όχι παιδί, όπως έλεγαν τότε. Τελικά, η Βαΐτσα ολοκληρώνει τον κύκλο της ζωής της χωρίς να γευτεί τη χαρά, ούτε καν αυτή της μητρότητας, παραμένοντας μια τραγική φιγούρα που αναλώθηκε στον μόχθο και τις κοινωνικές επιταγές, χωρίς ποτέ να της επιτραπεί να υπάρξει για τον εαυτό της.
2. Αγορίτσα – Μανούσος Γεωργόπουλος
Το όνομα της Αγορίτσας (ή Αγόρως) ήταν ένα συνηθισμένο όνομα εκείνη την εποχή, το οποίο συνοδεύεται από μια ευχική παράδοση. Όταν μια οικογένεια αποκτούσε συνέχεια κορίτσια και επιθυμούσε διακαώς ένα αγόρι, ονόμαζαν το τελευταίο κορίτσι «Αγορίτσα», με την ελπίδα το επόμενο παιδί να είναι επιτέλους αγόρι.
Η Αγορίτσα ήταν ένα κορίτσι του θεσσαλικού κάμπου, η οποία παντρεύτηκε νέα και χήρεψε εξίσου νέα. Αναγκάστηκε να υπερβεί τα κοινωνικά στερεότυπα, αναλαμβάνοντας πλήρως τους «ανδρικούς» ρόλους: από τη διοίκηση της περιουσίας έως τη σκληρή χειρωνακτική εργασία στα χωράφια. Δεν ξαναπαντρεύτηκε έκτοτε, αν και τις δόθηκαν αρκετές ευκαιρίες. Επέλεξε την αυτονομία της, αρνούμενη συμβιβασμούς που δεν την κάλυπταν. Ήταν μια δυναμική φιγούρα που κατέρριψε στην πράξη την πεποίθηση περί γυναικείας αδυναμίας, φέρνοντας εις πέρας το βάρος μιας ολόκληρης ζωής μόνη της.
3. Κατερίνα – Πλάτωνας Γιώργος Περλέρος
Η Κατερίνα αντιπροσωπεύει τη μετάβαση στην αστική ζωή και φαινομενικά είναι η πιο «προνομιούχα» της τριάδας. Ωστόσο, μετακομίζοντας στην πόλη λόγω της επιχείρησης του συζύγου της, βρέθηκε εγκλωβισμένη σε μια ζωή χωρίς εργασία, παιδιά ή κοινωνικό κύκλο. Η μοναξιά της Κατερίνας αντιμετωπίζεται ως μια μορφή κακοποίησης. Παρόλο που ο σύζυγός της την είχε σαν βασίλισσα, της στερούσε κάθε ίχνος αυτενέργειας, απαγορεύοντάς της ακόμη και τη συμμετοχή σε μια χορωδία υπό τον φόβο της κοινωνικής κριτικής του χωριού. Η ιστορία της αναδεικνύει μια διαφορετική, ψυχολογική εκδοχή της γυναικείας υποτέλειας, όπου η οικονομική ασφάλεια μετατρέπεται σε μια χρυσή φυλακή που ακυρώνει την προσωπικότητα και τα θέλω της γυναίκας.
Η θεατρική γλώσσα της παράστασης
Πριν περάσουμε στο κοινωνικό σχόλιο της παράστασης, αξίζει να σταθούμε στα επιτελεστικά και σκηνικά της στοιχεία. Αρχικά, πρόκειται για μια δουλειά νέων ταλαντούχων δημιουργών που προσεγγίζουν τόσο το γυναικείο ζήτημα, όσο και την παράδοση με μια φρέσκια και αναστοχαστική ματιά, απαλλαγμένη από στερεότυπα και αναχρονισμούς. Οι τρεις ηθοποιοί και ο σκηνοθέτης—δημιουργός αναγνωρίζουν τα προνόμιά τους (νεότητα, ανδρικό φύλο) σε σχέση με τη θεματική που καταπιάνονται και επιχειρούν να την κατανοήσουν, όχι να την οικειοποιηθούν ή να επιδείξουν κάποια μορφή υπεροχής.
Καθοριστικά στοιχεία της παράστασης αποτελούν οι μάσκες της Μάρθας Φωκά, τα κοστούμια της Κωνσταντίνας Μαρδίκη, σε συνδυασμό με την κινησιολογική επιμέλεια της Μαρίζας Τσίγκα. Με αυτά τα εφόδια και τις προσωπικές μνήμες από τις δικές τους γιαγιάδες, οι τρεις ηθοποιοί καταφέρνουν να αποτυπώσουν με μεγάλη ακρίβεια τη γερασμένη και καταπονημένη γυναικεία μορφή· μια εικόνα οικεία και συλλογικά αναγνωρίσιμη.
Επιπλέον, τα μοναδικά σκηνικά αντικείμενα που υπήρχαν ήταν τρία τσίγκινα ταψιά. Το ταψί λειτουργεί στην παράσταση πολυεπίπεδα, αποκτώντας πολλές ερμηνείες και χρήσεις. Είναι το σινί (ταψί) που έφτιαχναν την πίτα ή γίνεται το φεγγάρι, το οποίο καλούσαν με τη δέηση στη Μήδεια ή ακόμα μετατρέπεται στο καζάνι με το βραστό νερό, όπου λάμβαναν χώρα τα γιατροσόφια τους.
Παράλληλα, η μουσική επιμέλεια του Αλέξανδρου Κτιστάκη συγκροτεί ένα ηχητικό τοπίο, που συνδέει το παραδοσιακό τραγούδι με την πρωτότυπη σύνθεση και το σύγχρονο ηλεκτρονικό άκουσμα, συνομιλώντας οργανικά με τις αφηγήσεις των γυναικών. Δημιουργεί έτσι έναν δίαυλο επικοινωνίας ανάμεσα στο τότε και το σήμερα.
Παράδοση, φύση και μνήμη: ένας διάλογος με τον μεταγενέστερο άνθρωπο
«Οι γριές που μαζεύουν την τσουκνίδα» είναι μια θεατρική παράσταση εν εξελίξει που συνεχώς δουλεύεται και συνεχώς εμπλουτίζεται. Είναι ένα εγχείρημα που αναδεικνύει την αναγκαιότητα της διατήρησης της ιστορικής και πολιτισμικής μας κληρονομιάς. Συνιστά μια πράξη μοιράσματος του θηλυκού στοιχείου, το οποίο για χρόνια παρέμενε στο περιθώριο των ιστορικών καταγραφών. Το έργο έρχεται να καλύψει αυτό το κενό και να δώσει φωνή στις γυναίκες που βρίσκονται εκτός του κυρίαρχου ιστορικού αφηγήματος.
Χαρακτηριστική είναι η φράση που επαναλαμβάνεται στην παράσταση: «Ταύτα γράφομεν διά τον μεταγενίστερον άνθρωπον», υποδηλώνοντας την ανάγκη να ειπωθούν αυτές οι ιστορίες, ώστε να φτάσουν στους ανθρώπους του μέλλοντος. Οι γυναίκες προσπαθούν να αποτυπώσουν με λέξεις το βίωμά τους, κάτι που μέχρι πρότινος δεν τους επιτρεπόταν. Τονίζουν πώς ό,τι στερείται ονομασίας είναι σαν να μην υπάρχει. Φέρνουν ως παράδειγμα την ερωτική πράξη, όπου για τον άνδρα υπάρχει ρήμα που χαρακτηρίζει την πράξη του, αλλά για τη γυναίκα όχι.
«Ο άνδρας γαμεί και η γυναίκα; Τι κάμει, μωρ’ ταρσίτσες; Πώς λεν αυτό το όνομα όπου εκάμνουμε εμείς χιλιάδες χρόνους τώρα; Έχ’ ρήμα; Έχει φθόγγο; Άμα όνομα δεν βάνουμε σ’ αυτό, πώς κυριότη θα έχομε απάνου στο κορμί μας; Αβάφτιστο άφησαν αυτό που είναι δικό μας μέρος. Να μην υπάρχει σε όνομα. Να μην υπάρχει σε ρήμα» 1
Παράλληλα, η παράσταση μπορεί να ιδωθεί και ως μια κατάθεση για την αποξένωση του σύγχρονου ανθρώπου από τη φύση, τις τελετουργίες και την παρατήρηση των φυσικών φαινομένων (τον κύκλο της σελήνης, τις βροχές, τις ξηρασίες). Στο παρελθόν, αυτά τα στοιχεία αποτελούσαν αναπόσπαστο μέρος της καθημερινότητας του ανθρώπου και συνέβαλλαν ενεργά στη διαμόρφωσή της.
Στις μέρες μας, όμως, στον βωμό του εκσυγχρονισμού και της παγκοσμιοποίησης, αυτά συχνά αντιμετωπίζονται ως παρωχημένα και περιττά. Ωστόσο, αυτή η παράσταση, όπως και η άνοδος των πανηγυριών και των παραδοσιακών τραγουδιών και χορών, αναδεικνύει την ανάγκη να επανασυνδεθούμε με τη λαογραφία του τόπου μας. Όχι ως στείρα εθνική υπερηφάνεια του παρελθόντος ή ως αίσθημα ανωτερότητας, αλλά ως ζωντανό κομμάτι του πολιτισμού· ως έναν ανοιχτό διάλογο με την ιστορία και την πολιτισμική μνήμη.
Ίσως τελικά αυτό που αφήνει η παράσταση δεν είναι τόσο μια απάντηση, όσο ένα ερώτημα. Τι από όλα αυτά επιλέγουμε να θυμόμαστε και τι αφήνουμε να χαθεί; Οι φωνές των γυναικών δεν διεκδικούν πρωταγωνιστικό ρόλο στην ιστορία· ζητούν απλώς να ακουστούν. Και μέσα από αυτή τη χαμηλόφωνη, αλλά επίμονη παρουσία, υπενθυμίζουν πως η μνήμη, όταν δεν μεταδίδεται, κινδυνεύει να σβήσει. Όχι επειδή δεν άξιζε, αλλά επειδή δεν βρέθηκε κανείς να την κρατήσει ζωντανή.
Καταληκτικά, «Οι γριές που μαζεύουν την τσουκνίδα» είναι ένας θρήνος. Ένας θρήνος για τα χαμένα χρόνια και τις ανεκμετάλλευτες στιγμές, για τις δυνατότητες και την εξυπνάδα που πήγε στράφι, καθώς και για τα χαρίσματα που έμειναν στο σκοτάδι. Είναι μια ωδή στην τρίτη ηλικία, στην κρυμμένη ομορφιά, τη στερημένη νεανικότητα και τον αξόδευτο έρωτα χιλιάδων γυναικών που, ενώ θα μπορούσαν να είναι η φωτιά, αναγκάστηκαν ή επέλεξαν να γίνουν η στάχτη που κράτησε ζωντανή την εστία του σπιτιού τους.
Ταυτότητα παράστασης
Δραματουργία — σκηνοθεσία: Κωνσταντίνος Ντέλλας
Ερμηνεύουν: Μιχάλης Αναγνώστου, Μανούσος Γεωργόπουλος, Πλάτωνας Γιώργος Περλέρος
Ηχητικό περιβάλλον – πρωτότυπη μουσική: Αλέξανδρος Κτιστάκης
Επιμέλεια κίνησης: Μαρίζα Τσίγκα
Κατασκευή μάσκας: Μάρθα Φωκά
Επιμέλεια κοστουμιών: Κωνσταντίνα Μαρδίκη (Η κατασκευή των κοστουμιών είναι μια ευγενική χορηγία του Εργαστηρίου του Λυκείου των Ελληνίδων Αθηνών)
Φωτισμοί: Γιώργος Αντωνόπουλος
Βοηθός σκηνοθέτη: Μαντώ Κατσούγκρη
Φωτογραφίες – βίντεο προώθησης: Χαράλαμπος Βλαχοδήμος, Ηλίας Λαχανάς
Μοντάζ βίντεο προώθησης: Στυλιανός Βλαχοδήμος
Παραγωγή: Experimenta Art Company, Θεσσαλικό Θέατρο
Βίντεο: ΕΔΩ
